روش تحقیق

تحقیق چیست و محقق کیست؟

معانی مختلف تحقیق و پژوهش

کلمه تحقیق ، مصدر باب تفعیل، از ریشه حق، به معنای راست کردن سخن، درست کردن  وعده و ثابت شدن است. همچنین به معنای حقیقت کردن ، درست کردن، به کنه مطلب رسیدن و واقع چیزی را به دست آوردن، می باشد.

این شرط مهربانی و تحقیق دوستی است        کز بهر دوستان، بری از دشمنان جفا

(سعدی)


کلمه پژوه نیز در لغت به معنای تفحص و تجسس است.   پژوهش :  عمل پژوهیدن (تحقیق کردن، جستجو کردن) 

مثال : پژوهش نمای و بترس از کمین        سخن هر چه باشد به ژرفی ببین

         همی جان من در نکوهش نهی       چرا دل، نه اندر پژوهش نهی  (فردوسی)

  پژوهش کردن، مصدر مرکب و به معنای پژوهیدن ، جویا شدن و پی جویی کردن است.

         ز هر کشوری گرد کن مهتران            از اختر شناسان و افسونگران

         سخن سر بسر مهتران را بگوی        پژوهش کن و راستی باز جوی(فردوسی)

معانی اصطلاحی تحقیق

تعاریف بسیار متنوعی برای اصطلاح تحقیق ارائه شده است.

آریان پور: پژوهش عبارت است از کشف و دریافت آنچه  بر دیگران مجهول است و نیز گشودن و گستردن و روشن تر ساختن آنچه به اجمال بر دیگران معلوم است.

 غلامرضایی: تحقیق به غور و تعمق و بررسی در موضوع خاصی گفته می شود  تا در نتیجه جمع آوری مطالب، مقایسه و نقد آنها ، محقق به حقیقت مطلب دست  یابد.

تعریف کلی : تحقیق تلاشی است منظم برای رسیدن به حقیقت.

    بنابراین، هدف از انجام تحقیق یا پژوهش، دستیابی و کشف حقیقت در موضوعی معین است . موضوع معین می تواند در رابطه با علوم مختلف مطرح شود. حقیقت کشف شده  نیز ، ممکن است حقیقتی دینی ، علمی ، فلسفی، هنری و مانند آن باشد.

تعریف معاونت پژوهشی حوزه علمیه قم از مفهوم پژوهش

«پژوهش نوعی کوشش معرفتی در راستای هر یک از دو امر ذیل است:

1. پاسخ موجه به پرسش هایی که تاکنون به آنها پاسخ داده نشده است.

2. پاسخ جدید به پرسش هایی که پیش تر به آنها پاسخ داده شده است.»

 

سوال علمی چیست؟

1. محصول علم است (حاصل تحقیق و تخصص است نه جهل محقق)

2. بدون جواب  است (یا پاسخ متقن ندارد)

3. موردی و مشخص است (کلی و بی حد و حصر نیست)

4. واحد است (یعنی متعدد و متکثر نیست اگر چه امکان طرح سوال های فرعی وجود دارد)

تمرین : آیا جمله «دیدگاه اسلام درباره طبیعت چیست؟» یک سوال علمی است؟

 

مهم ترین ویژگی های تحقیق  

1. فعالیتی است منظم و برنامه ریزی شده. یعنی:

  • نیازمند طرح  و نقشه قبلی است؛
  • دارای مراحل معینی است؛
  • دارای زمان بندی مشخصی است؛
  • یک فرآیند (پروسه) است؛                                                

2. به حل یک مساله معین یا پیدا کردن پاسخ برای یک سوال مشخص معطوف است.  یعنی:

  • بدون داشتن مساله و سوال، اساسا انجام تحقیق میسر نیست؛
  • در فرآیند تحقیق ، همه فعالیتها متوجه سوال تحقیق است؛
  • در ابتدای تحقیق ، در رابطه با پاسخ قطعی ، بی اطلاع هستیم؛
  • ممکن است بتوانیم پاسخ سوال را حدس بزنیم (فرضیه سازی) ولی در فرآیند تحقیق باید حدسهایمان را  به آزمون بگذاریم.

3. . به دنبال بررسی مسائل نو و یافتن پاسخ های جدید است؛ به عبارت دیگر:

  • گسترش علم ، نتیجه همین ویژگی  است؛
  • البته بررسی صحت و سقم یافته های قبلی نیز می تواند مساله ای جدید بشمار آید.

دیدگاه شهید مطهری (ره) در باره ویژگی اصلی محقق واقعی

 برخی مانند مورچه هستند که از بیرون دانه می آورند و انبارمی کنند و مثل ضبط صوت عمل می کنند.

و برخی مانند کرم ابریشم هستند از لعاب خود می تنند و از درون استخراج می کنند و از بیرون چیزی کسب نمی کنند.

علمای واقعی مانند زنبور عسل هستند که شیره گلها را از خارج می مکند و از آن عسل درست می کنند

4- نیازمند داشتن تخصص فراوان در زمینه مورد بررسی است  یعنی:

  • تحقیق ، از وظایف مجتهدین و صاحب نظران هر رشته علمی است . یعنی حاصل جهل نیست بلکه برعکس حاصل علم و دانش و تخصص است؛
  • افراد نا آشنا به یک موضوع علمی ، نمی توانند وارد حوزه تحقیق در آن رشته شوند؛
  • به دلیل تخصصی شدن مسائل ، امروزه بیشتر تحقیق ها،  به صورت گروهی انجام می شود.

5 - بی طرف است و حب و بغض در آن راه ندارد. به عبارت دیگر:

  • تعصب و جانبداری ، به طور کلی ، در تحقیق جایز نیست،
  • زیرا در این صورت، نتیجه تحقیق طبق خواسته محقق تنظیم می شود؛
  • ذهنیات محقق، همواره ، فرآیند تحقیق را هدایت می کند؛
  • در رشته های مختلف علوم انسانی ، بی طرف بودن ،  بسیار دشوار است؛
  • البته  این اصل را نباید با مساله  تفکیک  ارزش از علم ، اشتباه گرفت، زیرا علم هیچگاه از ارزش جدا نبوده است.(دقت کنید)

6. مستلزم جمع آوری اطلاعات فراوان است .یعنی:

  • یعنی تحقیق ، کاملا مستند است و حاصل تخیل نیست؛
  • البته، نیروی تخیل ، در ساخت فرضیه ها و حدسهای مربوط به تحقیق  بسیار موثر است ولی در اصل ، این اطلاعات است که حدسیات را بررسی می کند؛
  • بنابراین روشها و ابزارهای شناسایی و کسب اطلاعات در فرآیند تحقیق از اهمیت زیادی برخوردارند.

     7. مکمل یافته های قبلی است به عبارت دیگر:

  • باید بین یافته های جدید و قدیم ارتباط وجود داشته باشد؛ زیرا علم، حاصل انباشته شدن یافته های بشر است
  • یافته های جدید ممکن است از طریق اصلاح و تجدید نظر در یافته های قبلی پدید آید.

8. از قابلیت تعمیم و پیش بینی برخوردار است .یعنی :

  • یافته های تحقیقی را می توان به موارد دیگر تعمیم داد و از این طریق به قدرت پیش بینی دست یافت؛
  • اساسا هدف از تحقیق ، تعمیم یافته هاست؛
  • نتیجه پژوهش نیز در بیشتر موارد پیش بینی رفتارهاست؛
  • در پایان هر تحقیق ، باید راهکار و پیشنهاد ارائه شود.

ویژگی ها و خصوصیات محقق؟

  1.  بضاعت علمی نسبت به موضوع
  2.  آشنایی با روشها و فنون تحقیق
  3.  توانایی های ذهنی مناسب
  4.  صبر و حوصله فراوان
  5.  به دور از حب و بغض (کشف حقیقت)
  6.  منتقدی جدی و عمیق
  7.  شجاعت در مقام اظهار عقیده
  8.  صداقت و امانت

موانع تحقیق در ارتباط  با  محقق کدامند؟

نداشتن تخصص کافی

وجود علائق شخصی

موقعیت اجتماعی افراد 

موانع تحقیق در رابطه با گروه تحقیق کدامند؟  

فقدان روحیه انجام کار گروهی

فقدان تخصص های مورد نیاز

موانع تحقیق در رابطه با منابع تحقیق کدامند؟

عدم دسترسی به منابع  

ضعف اعتبار منابع     

موانع تحقیق در رابطه با واقعیتهای جامعه  کدامند؟ 

محدودیتهای سیاسی و اجتماعی و فرهنگی

فقدان امکانات اقتصادی لازم

موانع تحقیق در رابطه با رشته علوم انسانی کدامند؟

1. عدم تکرار پذیری 

2.آزمایش ناپذیری 

3.پیچیدگی انسان 

4.چند متغیری بودن

انواع تحقیق از نظر سطح تحقیق 

اکتشافی: آشنایی اجمالی

توصیفی: جمع آوری اطلاعات 

تبیینی: کشف روابط            

انواع تحقیق از نظر کاربرد 

کاربردی: یافتن راه حل برای مشکلات 

بنیادی : دستیابی به نظریات علمی

انواع تحقیق از نظر تعداد محققین 

فردی  

گروهی

تقسیم بندی دیگری از انواع تحقیق(متداول در حوزه های علمیه)

متن محور 

مساله محور 

موضوع محور

سایر تقسیم بندی ها

- تحقیق تاریخی : پاسخ به سوالهای تاریخی

- تحقیق توصیفی: تهیه گزارش و توصیف

- تحقیق علًی: کشف روابط علت و معلولی

- تحقیق تجربی: کشف انواع روابط بین متغیرها

 

بررسی مفاهیم و اصطلاحات تحقیق

فرضیه

  • حدسی علمی در پاسخ به سوال تحقیق است
  • فرضیه باید معقول و منطقی باشد
  • به صورت خبری بیان می شود ولی نوعی شرط و احتمال در آن نهفته است
  • فرضیه ، کانون اصلی و قلب تحقیق است
  • هدف اصلی در تحقیق، آزمون فرضیه است.    

مثال: آشنایی مردم با فرهنگ قرآنی از طریق گسترش آموزش های عمومی مربوط به قرائت و حفظ قرآن مجید در جامعه ، موجب کاهش میزان جرائم خواهد شد.

متغیر

  • این مفهوم در اصل از ریاضیات گرفته شده است 
  • جایگزینی برای مفاهیم «علت» و « معلول» است
  • مفهومی است که می تواند اندازه ها و حالتهای مختلف داشته باشد

در هر فرضیه معمولا دو متغیر وجود دارد :

متغیر مستقل و متغیر وابسته

مثال: اگر گفته شود که "گسترش فقر موجب افزایش بی دینی می شود" فقر، متغیر مستقل و بی دینی متغیر وابسته خواهد بود. در هر  تحقیق سعی بر آن است تا با استفاده از اطلاعات و اسناد مناسب ، ارتباط بین این متغیرها بررسی شود

شاخص

  • . بیشتر مفاهیم علوم انسانی مفاهیمی انتزاعی هستند.
  • . مفاهیم انتزاعی باید به مفاهیم انضمامی تبدیل شوند.
  • . به این کار، عملیاتی کردن مفاهیم تحقیق  گفته می شود که از طریق شاخص سازی انجام می پذیرد.
  • .  شاخص ها مهمترین ابزارهای اندازه گیری مفاهیم تحقیق هستند.

مثال1: شاخص معدل برای اندازه گیری میزان پیشرفت تحصیلی

مثال2:  برخی از شاخصهای مفهوم ایمان عبارت است از:  

خواندن نماز 

گرفتن روزه

خوش خلقی و ...

نمونه گیری

  • یکی از روشهای جمع آوری اطلاعات است.
  • .هرگاه موارد مورد مطالعه در تحقیق زیاد باشد از این روش برای بررسی آنها استفاده می شود.
  •   در این روش ، ابتدا نمونه هایی انتخاب می شوند و سپس نتایج به دست آمده از مطالعه روی آنها به کل موارد تعمیم داده می شود.
  • نظر سنجی ها به روش نمونه گیری انجام می گیرد.                              

جامعه آماری: جامعهٔ آمارى عبارت است از کلیه عناصر و افرادى که در یک مقیاس جغرافیایى مشخص (جهانى یا منطقهای) داراى یک یا چند صفت مشترک هستند.

تعریف دوم : مجموعه افراد یا اشیایی را که می‌خواهیم  یک یا چند خصوصیت مشترک آنها را مورد  بررسی قرار دهیم، جمعیت یا جمعیت آماری می‌نامیم.

چند نکته مهم:

  • . جامعه آماری می تواند شامل هر چیزی بشود مانند آیات و سوره های قرآن مجید.        
  • . محقق باید جامعه آماری خود را تعریف کند.
  • . جامعه آماری ممکن است از نظر حجم و اندازه بسیار بزرگ باشد.
  • به نسبت بزرگی جمعیت آماری، حجم نمونه تغییر می کند.

تعریف نمونه: نمونه عبارت است از تعدادى از افراد جامعه که صفات آنها با صفات جامعه مشابهت داشته و معرف جامعه بوده،از تجانس و همگنى با افراد جامعه برخوردار باشند

چند نکته مهم:

  • روشهای مختلفی برای انتخاب نمونه تحقیق وجود دارد
  • بهترین روش برای انتخاب نمونه روش تصادفی است
  • در روش تصادفی ، هر یک از اعضای جامعه آماری شانس انتخاب شدن دارد
  • تنها در این صورت است که می توان نتایج تحقیق را به موارد مشابه تعمیم داد

اعتماد: .اعتماد یکی از مهمترین ویژگی های مربوط به وسائل اندازه گیری در فرآیند تحقیق است. وقتی وسیله اندازه گیری تحقیق در کاربردهای متعدد، اندازه های یکسانی را نشان دهد، گفته می شود که این وسیله اندازه گیری قابل اعتماد است . به عنوان مثال ، ترازویی را در نظر بگیرید که  در هر بار وزن کردن یک شی خاص، اندازه مشخص و یکسانی را نشان می دهد ؛ حتی اگر این اندازه ، مطابق با واقع نباشد ، گفته می شود که وسیله اندازه گیری قابل اعتماد است.

+ JAHANBIN ; ۱۱:٢٩ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ٤ بهمن ،۱۳٩٠
comment نظرات ()